Svedoci vremena i predaka

vesti 20.08.2020 Politika

Misao o potrebi beleženja nadgrobnih tekstova na Kosovu i Metohiji pre nego što ih "proguta" zemlja javila se nedugo po izgonu prištinskih Srba 1999. godine, kaže prof. dr Mitra Reljić, profesorka na Filozofskom fakultetu, Univerziteta u Prištini sa privremenim sedištem u Kosovskoj Mitrovici.

Reljić je sve podatke sa tamošnjih nadgrobnih spomenika nedavno objavila u knjizi "Srpska groblja na KiM: Uništena spomenička i jezička baština", u izdanju Matice srpske iz Novog Sada.

Monografija je rezultat višegodišnjeg prikupljanja i obrade spomeničkih natpisa sa porušenih kamenih belega, kao i podataka sa polomljenih ili iščupanih drvenih krstova, uništenih spomen-česmi podignutih na grobljima, limenih pločica postavljenih (umesto krstova) iznad glava upokojenih i ubijenih Srba i neidentifikovanih stradalnika za vreme bombardovanja 1999. godine i nakon njega.

Na pojedinim grobljima, kao što je u Vučitrnu i Đakovici, angažovanjem srodnika ili Komisije za sprovođenje obnove (pri Savetu Evrope), jedan broj srušenih spomenika je u međuvremenu uspravljen i popravljen.

Mnogi od tih nadgrobnika na grobljima koja su ostala bez adekvatne, zaštite ponovo su srušeni.

"Izgnani Prištinci želeli su da ih obavestimo u kakvom su stanju spomenici, a mi smo hteli da im prenesemo utešnu vest, strepeći da li ćemo tražene grobove da zateknemo 'žive'. U isto vreme, novoustanovljena parcela na gradskom groblju u Prištini, na kojoj su bez kovčega, krsta i svog jezika 'sahranjivani' pronalaženi Srbi i oni umrli u prištinskom Domu staraca, postajala je sve prostranija", kazala je Reljić.

Ukupan broj grobnih mesta na području centralnog i severnog Kosova, Kosovskog Pomoravlja, južne i severne Metohije, sa kojih donosi podatke, iznosi 1.049. Neka su stara više od sto godina.

"Limene pločice na svežim humkama, ispisane masnom bojom, brojevima i počesto albanskom grafijom, bile su opominjući pokazatelj zatiranja nacionalnog, kulturno-jezičkog i prostornog identiteta Srba. Staro groblje u Đakovici danas služi za odlaganje otpada, starih građevinskih mašina i slično", piše autorka koja je knjigu posvetila sećanju na sve Radmile i Radomire, Milanke i Milovane, Stojane i Stojanke, Jablane i Koviljke, Jeremije, Jefimije, Pantelije, Ristosije...

Objašnjava da na srpskim grobljima na KiM preovladavaju vertikalno postavljene mermerne ili granitne ploče svakojakih likovnih rešenja i u većem broju crne boje.

Od simbola dominira krst, javlja se u raznim oblicima (detelinasti, jabučasti, sa ravnim linijama, kraćim ili dužim horizontalnim kracima).

Na starijim spomenicima, prezime žena i dece je izostavljeno i žena se u takvim situacijama identifikuje imenom muža ili oca - Sara Živina, Jelisaveta kći Živojina.

Noviji spomenici imaju oblik cveta, sunca ili krila, pri čemu je jedno često potkresano...

"Ma koliko oskudni, spomenički natpisi pružaju dovoljno podataka o istorijskom usudu, večitim, nasiljem izazvanim migracijama i tegobnom životu kosovskometohijskih Srba, o patrijarhalnoj vezanosti porodice i veri Kosovaca i Metohijaca. Ono takođe potvrđuju međusobno uvažavanje članova patrijarhalne porodice. Iz njih se jasno vidi da unuci nisu zaboravili dede i bake, stričevi sinovce i sinovci stričeve. Ako nema ko drugi, dug prema umrlom ispuniće član porodice koji ne mora biti u krvnom srodstvu, kao što pokazuje primer u Suvom Lukavcu gde je na krsnom belegu uklesano - spomen gradi jetrva Stanica", naglašava Reljić.

Najveći broj prezimena je sa formatima -ić, -ević, -ović, dok 35 ima druge završetke -in, -an, -ak, -ek, -ev, -ov, -ac, -az, -ski.

Neka od ovih prezimena su toponimskog porekla: Badanjak prema selu Badnje u današnjoj Hrvatskoj, Žegran (prema selu Žegra nedaleko od Gnjilana), Mrđa (prema selu Mrđe nadomak Drvara u BiH).

Određeni broj je stranog, slovenskog ili neslovenskog porekla Kler (nem.), Šarkezi (mađ.), Zaharov, Uspenski, Numitij (rus.).

U korpusu razmatranih spomeničkih natpisa zabeležena su prema opadajućoj učestalosti sledeća zanimanja: sveštenik, trgovac, oficir, žandar, kafedžija, krojač, zidar, vozač, stolar, mesar, kazandžija, profesor, doktor, ekonomista...

Porušena groblja svedoče o tome da su Srbi na prostoru Kosova i Metohije, bez obzira na političke i ideološke mene, svoje upokojene dosledno ispraćali ćirilicom.

Ova srpska groblja, naglašava autorka knjige, predstavljaju jedinstvene čuvare našeg sećanja (reč „sahraniti” u ruskom jeziku i danas znači „sačuvati”) i svedoče o patrijarhalnoj vezanosti porodice, veri, običajima i jeziku.