„Srpski govori na KiM imperativ u okviru lingvističkih terenskih istraživanja“

grad 22.02.2022 Radio Kontakt Plus

Iako je u novije vreme u krugovima srpskih lingvista prepoznata važnost prikupljanja dijalekatske leksike, pojedina područja srpskog jezičkog prostora su veoma slabo istražena. Kada je reč o Kosovu i Metohiji, ovdašnji profesori uglavnom su se bavili kosovsko-resavskim govorima, izuzev govora Prištine koji spada u neke granične oblasti. Međutim, kada je reč o prizrensko-južnomoravskim govorima, oni su u leksičkom pogledu veoma slabo istraženi.

Na to je ukazala asistentkinja na Katedri za srpski jezik i književnost Fiozofskog fakulteta u Kosovskoj Mitrovici, Emilija Redžić Mirković, govoreći o statusu i položaju srpskog jezika na prostoru KiM, a povodom Međunarodnog dana maternjeg jezika.

Ona ukazuje i na to da nesigurnost srpskog jezika na ovim prostorima datira od davnina, odnosno od osmanske uprave, te da je usled stalnih migracija srpskog naroda ka severu, u potpunosti izmenjena demografska slika KiM. 

„Nakon oslobođenja od Turaka 1912. godine, srpski jezik nosio je snažan pečat minulih vekova koji se u prvom redu ogledao u gubitku najobrazovanijeg sloja srpskog naroda, zatim stagnacije ekonomskog i kulturnog razvoja, kao i u čestim, nažalost, asimilacijskim pritiscima“, podseća Redžić Mirković. 

Tendencija napuštanja srpskih domaćinstava se nastavlja sa eskalacijom 1999. godine, te su događaji s kraja 20. veka uticali na srpski jezik iz tri pravca, dodaje: „Pored naglog smanjenja broja govornika srpskog jezika i pored formalno izmenjenog statusa srpskog jezika na KiM, bez Srba su ostali svi kosmetski gradovi izuzev dela Kosovske Mitrovice, te je došlo do nestanka tzv. jezika grada i do potpune ruralizacije srpskog jezika na KiM“. 

Upravo zato je, prema njenim rečima, jasno da su srpski govori imperativ u okviru lingvističkih terenskih istraživanja srpskog jezika. 

„Iako se od istraživanja ovog tipa ne može očekivati da uspore ili da u potpunosti spreče proces razvoja jezika, u prvom redu razvoja leksičkog sistema srpskog jezika, budući da je jezik živ organizam i da se neminovno razvija i prati društvene promene, ipak na ovaj način možemo zabeležene leksičke jedinice sačuvati od zaborava u rečnicima i na taj način omogućiti da i dalje budu deo srpskog jezika i da svedoče o minulim vremenima. Da budu svedočanstvo o postojanju i o načinu života srpskih zajednica na ovim prostorima“, podvlači Redžić Mirković.

Odnos maternjeg jezika i nacionalne kulture 

Na tribini “Jezik – čuvar naroda” organizovanoj u amfiteatru Filozofskog fakulteta u Kosovskoj Mitrovici, sinoće je govorila i prof. dr Ana Janjušević Oliveri.

Prema njenim rečima, kultura jednog naroda se izražava u jeziku, a istovremeno je jezik deo te kulture. Kako kaže, sam etnos se može odrediti kao jezička kulturno-tradicionalna zajednica ljudi povezanih jedinstvenim predstavama o poreklu i istorijskoj sudbini. 

„Jezik povezuje ljude u etničku zajednicu, prvenstveno preko kulturnih koncepata, koji su duboko usađeni i ugrađeni u jeziku. Pod kulturnim konceptima podrazumevaju se pojmovi, odnosno vrednosti bez kojih je teško zamisliti neku kulturu“, navodi prof. dr Janjušević Oliveri. 

Za srpski narod kao celinu, dodaje, važni su koncepti - vera, sloboda, junaštvo, čast, otadžbina, porodica, dom, Kosovo... Te koncepte i vrednosti imaju i drugi narodi, osim, kako ističe, koncepta Kosovo. 

Mišljenja je da je u kolektivnoj svesti srpskog naroda posebno značajan koncept Kosovo, te da je „interesantno kako je ovaj koncept fiksiran u jezičkoj slici sveta našeg čoveka“. 

„Matija Bećković s pravom kaže: ’Kosovo je najskuplja srpska reč’. Kosovo je ponajmanje toponim. Ono je graničnik prema kome se računa vreme, pa Njegoš kaže: ’Srpkinja ga još rađala nije od Kosova, a ni prije njega’. Ali Kosovo je i mera viteštva, hrabrosti, odanosti, što se potvrđuje brojnim frazeologiziranim konstrukcijama - kosovska bitka, kosovski zavet, kosovski božuri, kosovske rane (...) Kod Njegoša je Kosovo ’grdno sudilište’, a nama je ponekad ’sve ravno do Kosova’. Dakle, jezička sredstva preko kojih se izražava koncept Kosovo, pokazuju da mi Kosovo doživljavamo kao meru prema kojoj određujemo i vreme i događaje i vrednosti, ali i meru u odnosu na koju definišemo sebe“, smatra prof. dr Janjušević Oliveri.

Sve ovo nam pokazuje da jezik nije samo ogledalo stvarnosti, već je on prizma kroz koju se ta stvarnost prelama, naglašava.

„Jedan isti jezik, jedno isto opšteistorijsko iskustvo formira slične poglede na svet i stvarnost, odnosno formira tzv. slike sveta kod članova određene zajednice, što i pruža mogućnost da se govori o nacionalnoj jezičkoj slici sveta“, kaže prof. dr Janjušević Oliveri ističući da svaki jezik ima posebnu sliku sveta u kojoj žive njegovi nosioci. 

„Ta veza čoveka sa slikom sveta sadržanom u njegovom maternjem jeziku, veza sa predstavama, pojavama i pojmovima koji su zapečaćeni u jeziku, duboko se projavljuje u svakom jezičkom znaku. Upravo zbog toga jezik je kadar da izrazi kulturno-nacionalnu metalnost njegovih nosilaca a ne korisnika, jer možemo biti samo nosioci maternjeg, a drugim jezicima se možemo samo koristiti“, zaključuje prof. dr Janjušević Oliveri.

„Ne stigmatizovati govornike zbog njihovog govora“

Citirajući Ranka Bugarskog, doc. dr Sanja Miketić Subotić kaže da treba širiti svest o tome da svaki oblik govora ima svojih vrednosti – samo što su te vrednosti, iz niza objektivnih društvenih razloga, različite. 

Ukazuje na to da su pojedini dijalekatski oblici neretko prikriveno stigmatizovani u široj zajednici, te da treba širiti svest o tome da ni u jednom dijalekatskom obliku nema ništa loše. 

„Oni nisu nepravilni jer dijalekat, kao i standardni jezik, podleže određenim pravilima. Možda ih ne očekujemo u javnom diskursu pa standardni jezik zaista predstavlja kulturni kapital koji možemo koristiti u svakoj situaciji, i formalnoj i neformalnoj, ali pošto je danas Dan maternjeg jezika, volela bih da postanemo svesniji bogatstva različitih oblika našeg jezika i da nikada ne stigmatizujemo određene govornike zbog njihovog govora“, poručuje Miketić Subotić.

Jezički savez, balkanski jezički savez i diglosija

O jezičkom savezu, balkanskom jezičkom savezu i diglosiji, govorio je prof. dr Stanislav Stanković, naglašavajući da su u ovom trenutku to vrlo krupne, aktuelne i kapitalne teme za srpski jezik.

Jezički savez ne čine genetski povezani jezici, koji pripadaju istoj porodici, nego oni jezici čiji se govornici nalaze u neposrednom kontaktu na Balkanu, objašnjava prof. dr Stanković. Kao primer navodi Novo Brdo, Prizren, Skoplje, Bitolj...

„To su središta u kome je dolazilo do jezičkih kontakata i formiranja tog jezičkog saveza“, pojašnjava i dodaje da sličnih saveza ima u Americi, na Kavkazu, u Indiji...

U balkanski jezički savez ulaze jezici koji tipološki ili genetski ne pripadaju istoj grani, objašnjava dalje prof. dr Stanković. 

„To su vlaški - arumunski, zatim imamo rumunski severno od Dunava, a za nas i za taj Balkanski jezički savez je zanimljiv upravo arumunski ili cincarski jezik. Naš jezik je u dodiru sa drugim jezicima menjao strukturu, tzv. ‘code switching’ (zamena kodova).” 

Do kontakata je najviše dolazilo na centralnom Balkanu, na području današnje Severne Makedonije, severne Grčke, Kosova i Metohije i Bugarske, precizira.

Upravo zbog kontakata i uticaja neslovenskih balkanskih jezika na slovenske sisteme, sada u zoni srpskog jezičkog prostora nema slovenske strukture, navodi dalje. 

“Pod uticajem neslovenskih balkanskih jezika, formira se jedan balkanski jezički savez. Sredina 15. veka se uzima kao prelomni period kada smo mi usvojili neslovenske balkanske jezičke karakteristike i kada smo sintetičku slovensku deklinaciju zamenili analitičkom, kada smo slovensku sintetičku komparaciju zamenili analitičkom, kada je iz određenih govora srpskog jezika, pre svega kod govornika prizrensko-timočke dijalekatske oblasti, infinitiv zamenjen konstrukcijom da plus prezent“, istakao je prof. dr Stanković. 

Te autohtone slovenske osobine pokazuju pojave da su govori prizrensko-timočke dijalekatske zone, koji ulaze u balkanski jezički savez, zapravo srpski govori, napominje. To u svojoj studiji iz 1905. godine potvrđuje i  Aleksandar Belić, koji je bio srpski filolog, profesor i rektor Beogradskog univerziteta, predsednik SANU i član mnogih akademija u Jugoslaviji i inostranstvu.

Ipak, Bugarska akademija nauka je nedavno izdala monografiju pod naslovom „Govor Bugara u Orahovcu“, u kojoj se tvrdi da je ravački govor zapravo bugarski.

„Ta knjiga je predstavljena na jednom skupu slavista i njihov glavni argument je bio da prizrensko-timočki govori, odnosno govor Orahovca, kao i bugarski, imaju sve te balkanističke pojave. Dakle, uzimaju sekundarne pojave u sistemu govora ravačkog, uzimaju sekundarne osobine, uzimaju one balkanističke pojave i na osnovu njih tvrde da je ravački govor bugarski govor“, upozorio je prof. dr Stanislav Stanković ukazujući da je balkanski jezički savez „nešto što može odgovoriti i svim napadima unutar naše zajednice, i etničke i jezičke“. 

Pomenuti događaj, koji je organizovala Katedra za srpski jezik i književnost, upotpunili su i studenti - msr Milica Đukić, Miloš Pantić, Andrijana Ristić, Milica Pešić, Lidija Radomirović i Katarina Petrović.