Gusle - glasonoše večnosti
vesti 04.09.2021 RTV KiM
Oštar i dinamičan zvuk koji gusle vekovima proizvode, uz epsku pesmu sastavni je deo srpske kulture, običaja i raznih manifestacija.
"Gusle su živa tvorevina i potrebno ih je preneti na mlade generacije kako bi opstale", smatra istoričar Miloš Cile Mitić.
Sedmogodišnji Todor Dobrić iz Zubinog Potoka, pomno ih čuva od zaborava.
Gusle su jednožičani instrument izgrađen od javorovog drveta, jareće kože i konjske dlake.
Sreću se u Srbiji, Crnoj Gori, BiH i Hrvatskoj.
One koje potiču iz Like i Bosanske Krajine - uglavnom imaju dve žice.
„Vratiti gusle narodu“
Gusle su idealan i verni pratilac srpske epske poezije.
Cile Mitić smatra da ih je posebno važno približiti onom delu srpskog naroda koji ih je, zbog ranijih istorijskih okolnosti, izopštio iz svoje svakodnevice.
„Pevanje uz gusle je 2018. godine upisano na UNESCO-vu listu nematerijalnog kulturnog nasleđa. Ta lista, kako se dopunjava, može i da se skrati ako nešto nije živi element. Da bi neki element ostao u životu, mi kao nacija imamo dužnost da ga činimo živim i mlade ljude zainteresujemo (za njega). Naša epska tradicija se vrti oko Kosova, u Ibarskom Kolašinu se tradicija pevanja uz gusle održala. Cilj je da gusle vratimo narodu, da one budu, uz ikonu, još jedna relikvija na našim zidovima“, rekao je Mitić.
Gusle su deo srpske tradicije, jednostavan instrument koji je doprineo očuvanju velikog dela srpske istorije.
„Gusle su bile didaktičko sredstvo u kućama. One nisu samo prenosile istoriju, već su kroz epsku pesmu prenosile i govorile o vrlinama, odnosima prema roditeljima, odnosima u društvu, u selima. Gusle proizvode samo nekoliko tonova, koji su podrška onome što pevamo i govorimo kroz epsku pesmu. Bitno je da sačuvamo svoju tradiciju, bilo gde da se nalazimo - na Durmitoru, u Kosovskom Pomoravlju, Ibraskom Kolašinu“, zaključio je Mitić.
Ljubav na prvi ton
Gusle se u Ibarskom kolašinu i danas čuju, a Todor Dobrić ih čuva od zaborava.
Ovaj sedmogodišnjak gusla od svoje četvrte godine i smatra da svaki Srbin to treba da zna.
„Na prvi zvuk ovog instrumenta, čovek koji nikada nije guslao - zavoli gusle“, kazao je Todor i dodao:
„Gusle imaju lep zvuk, lep kao pevanje slavuja. One su za mene važan instrument, koji se koristio i u vreme Stefana Nemanje. One su način kako da čovek krene na pravi put, put pravog Srbina na Kosovu i Metohiji. Srbin ne može da živi bez gusala“, u dahu je izgovorio Todor.
On tvrdi da je guslar kralj epske poezije.
„Kada guslar drži gusle - one su mu kruna, a gudalo mu je žezlo. On te darove upotrebljava i stvara pravo remek-delo“, rekao je on.
Istorija u poeziji
Jedan od najstarijih srpskih guslara, Boško Vujačić, rođen je na Durmitoru 1947. godine.
Kao mlad momak, slušao je i učio pevanje uz gusle, a potom je svoje znanje prenosio novim generacijama.
„Mi smo privilegovani, naša prošlost je sačuvana u poeziji. Nijedan narod nema svoju celokupnu istoriju smeštenu u poeziju. Poezija je najkvalitetniji, najsuptiliniji izraz ljudskog duha, zato se ona i pamti. Dužnost nam je da to polako vraćamo, preko naše dece. Možete vi govoriti da omladina neće ni da čuje... Nikada nije bilo puno guslara, neće ih nikada ni biti. To su ozbiljne stvari, to je život. Nema pravednijeg i značajnijeg suda o svemu što se zbiva oko nas i u nama - od suda koji daje epska pesma“, kazao je Vujačić na predstavljanju ovog instrumenta u Zubinom Potoku.
Zahvaljujući naporima Vuka Stefanovića Karadžića, mnoge srpske epske pesme zapisane su uz gusle i sačuvane već u ranom XiX veku.
„Kada bi se bilo ko od nas na trenutak zapitao 'Šta ja znam o sebi, o svom narodu kome pripadam, što sam naučio u zvaničnim školskim programima?' i uporedio to sa onim šta zaista zna o tim istorijskim događajima, video bi da je najviše zapamtio kroz prenošene epske pesme i kroz razne anegdote, legende. Mi smo kroz narodne umotvorine, gde su centralni epska pesma i gusle, najviše saznali o sebi. I danas, pored svih metoda učenja, najviše znamo otuda. Zato je suvišno pričati o tome koliko je važno da mi to na jedan lagan i dobrodušan način vratimo u svoju kolevku“, poručio je Vujačić.
Gusle su među Srbima prihvaćene kao glasonoše večnosti, naročito u periodu srpskih ustanaka, kada je stradanje bilo svakodnevno.
Tada se formirala nacionalna svest i rađala ličnost sa čvrstim moralnim načelima, koja je jasno mogla da spozna razliku između dobra i zla.
Homer uzor za slepog guslara
U guslarskoj tradiciji postoji mnogo ciklusa pesama, uključujući poznate epove koji pripovedaju o bitkama, zarobljavanjima nevesti ili venčanjima duž granica hrišćanske i muslimanske kulture na Balkanu tokom niza vekova.
Peva se i o povratku heroja iz ratova, natprirodnim događajima, razbojnicima i razbojništvima, te drugim temama.
Pesme mogu, uz upotrebu tradicionalnog jezika, tretirati i događaje iz novije istorije, poput balkanskih sukoba 90-ih godina prošlog veka.
Znameniti srpski guslari su: Tešan Gavrilović Podrugović, Filip Višnjić, Starac Milija, Starac Raško, Đuro Milutinović...
Motiv slepog guslara bio je izuzetno zastupljen u narativu umetničkih dela, kroz koje se gradio nacionalni identitet srpskog naroda početkom XX veka, kada je pre svih, Filip Višnjić, upoređivan sa antičkim slepim pesnikom Homerom.